Subversión da distopía patriarcal, subxectividade e deconstrución da mitoloxía pop en O legado extraterrestre de Alberte Momán Noval

 

Resumo

Este estudo analiza a micronovela O legado extraterrestre (Alberte Momán Noval, 2015/2025) a partir do seu diálogo cos presupostos teóricos do pensamento filosófico contemporáneo e do feminismo. A través dunha narrativa inscrita no subxénero do psychobilly, a obra propón unha desarticulación dos mitos da cultura de masas —especificamente a figura do superheroe e o modelo da feminidade submisa— mediante unha relectura crítica do xénero, o corpo e o poder. Argumentase que a obra funciona como un dispositivo filosófico no que converxen a biopolítica, o ecofeminismo, o posthumanismo e a desconstrución da masculinidade hexemónica, ao tempo que reinterpreta os arquetipos clásicos da Odisea nun contexto de emancipación radicar das súas protagonistas.

1. Introdución: A micronovela psychobilly como espazo subversivo

A literatura galega contemporánea ten explorado, nas últimas décadas, diversos formatos híbridos onde a marxinalidade formal e temática serve de vehículo para a crítica social e filosófica. Dentro deste horizonte se inscribe O legado extraterrestre (2015; reedición de 2025), definida polo seu autor, Alberte Momán Noval, como unha «micronovela psychobilly». A través dunha estética acelerada, vinculada ao xénero musical psychobilly —representado na obra polas reiteradas referencias á banda The Meteors—, a narrativa adopta unha estrutura de road movie onde a velocidade, a violencia e a sensualidade corporal actúan como catalizadores de pensamento.

Máis alá do seu envoltorio pulp e da súa aparente hibridación de xéneros (ciencia ficción, banda deseñada e novela negra), a obra contén un denso subtexto filosófico. O texto non só desafía a estrutura patriarcal do relato tradicional, senón que tamén dialoga abertamente con algunhas das correntes teóricas máis influentes do século XX e XXI: a teoría queer, o feminismo materialista, o posthumanismo e a crítica biopolítica do poder.

2. A deconstrución dos arquetipos mitolóxicos e da cultura pop

O primeiro elemento desarticulador da obra reside na elección e resignificación dos nomes das súas protagonistas femininas: Penélope e Circe. Na tradición homérica, Penélope representa a pasividade, a fidelidade e a espera confinada no espazo doméstico (o fogar de Ítaca), mentres que Circe encarna a efixie da muller perigosa, a hechicera cuxo poder sedutor transforma aos homes en animais. En O legado extraterrestre, Momán subverte radicalmente esta dicotomía:

• Penélope: Desprázase do centro doméstico ao volante dun deportivo utilitario (Renault Wind), fuxindo do mito do amor romántico e da submisión á espera do varón.
• Circe: Mantén o seu carácter de figura transformadora, pero o seu «poder» xa non é máis a maxia castradora, senón a capacidade física e biolóxica de alterar as xerarquías de xénero mediante unha anatomía alieníxena subversiva (as superclitorianas de Termodonte).

Esta reescritura esténdese á iconografía da cultura pop occidental, concretamente á mitoloxía do comic-book americano. A aparición de personaxes como Clark (Superman), Batman, Robin ou o Joker (Red Hood) serve para despoxar ao superheroe da súa aura de invulnerabilidade e autoridade moral.

Personaxe Clásico / Pop	Rol Tradicional	Resignificación en O legado extraterrestre
Penélope	Esposa fiel que agarda pasivamente no fogar.	Suxeito activo en fuxida da praga do amor romántico.
Circe	Feiticeira perigosa que degrada os homes.	Axente de liberación e desmantelamento do poder fálico.
Klark (Superman)	Símbolo patriarcal de invencibilidade e xustiza.	Suxeito vulnerábel, humillado e desposuído da súa masculinidade.
Robin	O compañeiro mozo, eterno subordinado.	Suxeito afectivo en crise existencial pola perda do desexo do seu amante.

Como sinala Circe durante o enfrontamento con Klark: «Neste planeta estades tan afeitas a que o poder, sempre masculino, se concentre nun único membro, viril, que non sodes quen de descubrir unha fazaña, senón é baixo o filtro da masculinidade». O superheroe convértese así nunha parodia da hipermasculinidade, un «Peter Pan masculino» incapaz de asumir a responsabilidade dos seus actos.

3. As correntes do feminismo en diálogo co texto

A novela cruza de xeito explícito e implícito diversos conceptos clave do pensamento feminista contemporáneo, estruturándose sobre tres eixes fundamentais: a crítica á falocracia, a deconstrución do amor romántico e a corporalidade queer.

3.1. A superación da falogocentrismo e a anatomía utópica

A introdución das superclitorianas do planeta Termodonte representa unha alegoría do desmantelamento do falogocentrismo, concepto desenvolvido por Jacques Derrida e levado ao campo do feminismo por teóricas como Luce Irigaray e Hélène Cixous. No relato de Circe, a submisión histórica das mulleres no planeta Terra está vinculada á hipertrofia e monopolización do falo como símbolo de dominación.

«Comprendido isto, as mulleres de Termodonte, logramos desenvolver o noso clítoris, até superar en tamaño o falo masculino. Dese xeito, naceron as superclitorianas... Acomplexados pola escasa dimensión do seu membro dominador, os homes deron en colonizar novos planetas...»

Esta hipertrofia anatómica funciona como unha métrica de poder inversora. A erección do clítoris de Circe —que alcanza dimensionamentos extraordinarios— desarticula a hexemonía anatómica masculina e descentra a vaxina como único órgano da sexualidade feminina. A sexualidade entre Circe e Penélope preséntase non como un acto de penetración reprodutiva, senón como un espazo de pracer mutuo, autotransformación e curación ritual.

3.2. A crítica do amor romántico como tecnoloxía de control

O capítulo 6 articula unha das reflexións feministas máis claras do texto a través do monólogo de Penélope sobre o seu pasado. O seu relato describe o proceso mediante o cal a ideoloxía do amor romántico actúa como un mecanismo de parálise vital:

1. A fe no horizonte romántico: Durante a adolescencia, o amor preséntase como a «fronteira final» e o único obxectivo vital feminino.
2. A espera funcional: Penélope posterga o seu desenvolvemento persoal e profesional mentres o seu mozo avanza na escala académica e social (licenciatura, máster, doutorado).
3. A ruptura e a mobilidade: A fuxida no coche responde á necesidade de «buscar aló onde fose todos os indicadores de saída».

Esta crítica adscríbese aos desenvolvementos de teóricas feministas contemporáneas como Rosa Cobo ou Mari Luz Esteban, quen analizan como o amor romántico funciona como unha institución que perpetúa a desigualdade de xénero e o extractivismo emocional sobre as mulleres.

3.3. A corporalidade BDSM e a estética de resistencia

A vestimenta das protagonistas —pantalóns e minisaiais de pel, corpiños con varas metálicas, botas de agulla— non é un mero adorno estético psychobilly ou cyberpunk, senón unha articulación política da vestimenta como «segunda pel». No pensamento de Judith Butler (Gender Trouble), o xénero é unha performance construída a través da reiteración de xestos e estéticas estilizadas. En O legado extraterrestre, o vestiario de coiro e a estética de dominación subverten o ollar masculino (male gaze): a vestimenta que tradicionalmente servía para obxectivizar o corpo feminino convértese aquí nunha armadura de combate e nunha afirmación de autonomía e potencia.

4. Conexións co pensamento filosófico contemporáneo

Máis alá da teoría feminista, a micronovela de Momán Noval conéctase con varias liñas de forza do pensamento filosófico do século XXI.

4.1. Biopolítica e o corpo como campo de batalla (Foucault e Preciado)

En liña cos análises de Michel Foucault e, máis recentemente, de Paul B. Preciado (Manifiesto Countersexual), a novela presenta o corpo non como un dato biolóxico natural e inmutable, senón como un territorio político onde se inscriben as relacións de poder.

A bioloxía das superclitorianas demostra que o corpo é plástico, modifíbel mediante a vontade e a evolución dirixida («capacidade de adaptación... que nos permite procurar cambios, incluso xenéticos»). A autocuración de Circe mediante a interacción fluída do seu propio corpo e a saliva pon de manifesto un réxime corporal alleo ás lóxicas do sistema médico-sanitario occidental institucionalizado.

4.2. O posthumanismo e a crítica do antropocentrismo

O personaxe de Klark encarna a crise do humanismo clásico. A pesar de posuír poderes divinos, atópase atrapado na necesidade de reproducir as condutas do homo economicus e do varón patriarcal:

«Debín representar o papel de súper heroe masculino, como unha divindade feita a imaxe e semellanza da especie humana e non ao revés... Cres que a Batman e a Robín lles resulta doado mostrarse como son, nunha sociedade que reserva para eles tan só un clixé rancio...?»

Neste punto, a novela achégase ás reflexións sobre o posthumanismo desenvolvidas por autoras como Rosi Braidotti. O superheroe clásico fracasa precisamente porque está encadeado á representación antropolóxica e masculina do poder. Pola contra, o elemento extraterrestre (Circe) propón unha existencia nómade, fluída e desvinculada das estruturas de estado e propiedade.

4.3. A desconstrución da orde e a entropía do sistema

No capítulo 13, a intervención do Joker (Red Hood) introduce un debate de orde filosófica sobre a entropía, o destino e o mantemento do status quo:

\text{Orde Sistémica} \iff \text{Repetición da Violencia Estrutural}

O Joker argumenta que a loita entre o heroe e o vilán é unha necesidade do propio sistema para impedir o caos e manter á poboación resignada ao seu destino. Con todo, a resposta de Circe rompe esta dialéctica teatral: en lugar de participar no xogo da loita heroica, castiga fisicamente ao Joker como a un neno malcriado, desmitificando a súa carga filosófica e desmontando o espectáculo da loita de poder. Circe representa o verdadeiro elemento disruptivo: aquel que non xoga baixo as regras do sistema, senón que o ignora ou o destrúe.

5. Afectividade, sororidade e comunidade queer no desfecho

A pesar da violencia explícita e do ritmo frenético do texto, O legado extraterrestre inclina a súa resolución cara á construción de redes de afecto e coidado mutuo que trascenden as categorías tradicionais da familia nuclear ou da parella heterosexual.

5.1. A liña de fuga e o nomadismo

O concepto de «liña de fuga» (ligne de fuite), desenvolvido por Gilles Deleuze e Félix Guattari en Mille Plateaux, resulta fundamental para entender o tránsito final das personaxes. Penélope, Klark e Robin non buscan restaurar a orde social nin vencer ao sistema mediante as súas propias armas; a súa decisión é o abandono, o desprazamento xeográfico e existencial.

• Robin: Libérase da dependencia emocional e sexual respecto a Batman.
• Klark: Abandona a súa función de protector paternalista e dependente do alcohol.
• Penélope: Supera a pantasma do amor romántico e asume a condución da súa propia vida.

A viaxe compartida no Ford Thunderbird de 1957 constitúe unha comunidade intencional e nómade, onde as diferenzas de orixe (terrestres e extraterrestres, humanos e superheroes) se disolven na procura dun espazo de liberdade común.

6. Conclusións

O legado extraterrestre de Alberte Momán Noval sitúase como unha proposta narrativa singular no panorama da literatura galega contemporánea. Baixo unha superficie de micronovela de acción, psychobilly e cultura pop, o texto opera como un verdadeiro ensaio deconstructivo sobre as estruturas do patriarcado e da subxectividade contemporánea.

A través da inversión dos mitos clásicos e do cómic, a obra ofrece:

1. Unha crítica radical ao falogocentrismo e á masculinidade hexemónica.
2. Unha formulación do corpo como espazo de plasticidade, resistencia e pracer liberado.
3. Unha desmontaxe do amor romántico como estrutura de dominación.
4. Unha aposta pola fuxida nómade e a solidariedade queer fronte ás institucións do poder.

En última instancia, o legado que deixa a viaxe de Circe e Penélope non é un dogma pechado, senón unha invitación á transformación: a posibilidade de abandonar os vellos indicadores de marcha e inventar novas formas de existencia máis alá dos límites impostos polo mito e a historia.