Unha poética da fractura e do simulacro
O libro, que se abre cun epígrafe de Luísa Villalta extraído do poema "Através deste bosque", establece desde a primeira páxina o seu campo de tensións fundamentais: a voz natural fronte á máquina que imita o vento, a luz artificial fronte á rosa do centro. Este xesto de homenaxe non é anecdótico: Momán Noval sitúa a súa escrita nunha liña de continuidade cunha determinada tradición da poesía galega contemporánea —aquela que, dende o silencio poético de autores como Villalta, medita sobre a voz, o corpo e o lugar da palabra nun mundo mediatizado.
Estrutura e percorrido
O libro articúlase en dúas grandes seccións, separadas por unha páxina intermedia titulada "Pausa / A viaxe detrás da viaxe" (p. 27). Esta estrutura bipartita non é meramente compositiva: marca unha traxectoria que vai da luz á escuridade, do enleado social ao recollemento íntimo.
A primeira parte (pp. 5-25) é a máis extensa e a máis densa conceptualmente. Nela desprégase unha constelación de imaxes e reflexións en torno á fractura do suxeito contemporáneo: o avatar, o simulacro, o corpo ciberorgánico, a cidade como máquina de alienación. O poema inicial, que dá título ao volume, establece a escena primixenia —o encontro cunha figura feminina, a deusa das humidades, nun remanso onde as palabras son "apenas pétalos caídos / incapaces de romper a tona da auga"— e dende aí desprégase un movemento que vai da intimidade á crítica social e retorna, novamente, ao eu.
A segunda parte (pp. 29-46), que podería denominarse pola súa fórmula recurrente "a condición do escuro", opera como unha inflexión: se a primeira parte estaba dominada pola luz artificial e o simulacro, esta segunda parte abraza a escuridade como espazo de coñecemento e de posibilidade. A escuridade aquí non é negatividade senón apertura: "O escuro é todo o que queda por coñecer / o que fica sempre máis lonxe / e / a un tempo / nos rodea" (p. 34). É un xiro que ten algo de místico sen ser místico, de fenomenolóxico sen ser académico.
O suxeito fracturado
O núcleo temático do libro é a crítica do suxeito contemporáneo e das súas formas de mediación. Momán Noval desprega esta crítica mediante unha serie de conceptos operativos que articulan todo o volume: o simulacro, o avatar, o corpo ciberorgánico, a masa, o presidio.
A formulación máis explícita deste núcleo conceptual aparece nas pp. 7 e 12-13. "O sobrehumano é unha interpretación cyborg", escribe o autor, antes de desenvolver unha reflexión sobre a fusión anorgánica como forma de ser "máis humano que o humano". Esta formulación, que dialoga evidentemente coas teorías de Donna Haraway sobre o cyborg e coas reflexións de Baudrillard sobre o simulacro, non é nunca unha mera transposición teórica ao poema. Momán Noval filtra estes conceptos a través da experiencia vivida: o traballo que transforma o corpo, a cidade que bosteza, as mans baleiras que nunha quixeron sostivo un teléfono móbil.
A sección central do libro (pp. 16-18), titulada "Síndrome dopamínica", é quizais o momento de maior intensidade crítica. Mediante a repetición anafórica do verbo "tremen" —"Os bancos nas rúas tremen / os farois tremen / o empedrado tremen"—, o autor constrúe unha imaxe poderosa da adicción digital e da súa dimensión somática. A cidade treme porque os corpos tremen, e esta identificación entre o corpo individual e o corpo social é un dos achados máis sostidos do libro. A conciencia de que "a cidade treme por todas as que trememos" (p. 16) resume nunha imaxe a tese política do volume: a alienación non é individual senón estrutural, e o seu síntoma é colectivo.
O poema do ascensor (pp. 17-18), que desprégase a través da enumeración anafórica "o presidio é...", é outra peza destacada. A lista de encarceramentos —o tempo, a obriga, as horas que non me pertencen, o silencio que acompaña ao poder, o diñeiro que teño e que non teño— constrúe unha visión da vida laboral como prisión difusa, un presidio sen muros que é tamén un presidio dos obxectos: "o presidio é o que me pertence / e os obxectos aos quen eu tamén pertenzo" (p. 18). Esta última liña é especialmente precisa: o suxeito non só posúe senón que é posuído, invertendo a relación de propiedade nunha formulación que ten ecos hegelianos e marxistas.
O escuro como utopía
Se a primeira parte do libro é un diagnóstico crítico da alienación, a segunda parte é, en certo modo, unha proposta de superación. Non unha proposta programática nin política no sentido estrito, senón unha proposta fenomenolóxica: a escuridade como método.
"A condición do escuro" é unha fórmula que se repite como un leitmotiv ao longo de toda a segunda metade do volume. O escuro, en Momán Noval, é o espazo onde se disolven as definicións que limitan a separación entre os corpos, onde non hai fronteiras nin distancias insalvables. É tamén o espazo da sorpresa e da curiosidade, onde "a súa sen figura non alimenta ningún prexuízo / pois sente predilección pola sorpresa" (p. 33). A escuridade é, neste sentido, unha forma de coñecemento non instrumental, unha epistemoloxía da incerteza que se opón á "ditadura do simulacro do eu".
O poema da parella de alemáns na autocaravana (pp. 36-43) é o momento no que o libro alcanza a súa maior intensidade lírica. Nesta secuencia, o autor narra un encontro casual no litoral —unha parella de alemáns, un crepúsculo, un sexo silencioso— e desprégao como unha meditación sobre a memoria, o desexo non cumprido e a palabra como rastro. É unha secuencia que remite á tradición da poesía do mar, pero que a subverte: o mar non é aquí espazo de transcendencia senón espazo de reflexión, de superficie onde "o verdadeiro está no que se reflicte na tona do océano / e que pasa / sen deterse" (p. 42).
A escena do sexo dos alemáns, observada dende a distancia, é tratada cunha delicadeza e unha contención notables: "Un sexo silencioso / pausado / coas pupilas dun fixas nas pupilas do outro / como se fora a primeira vez que se atopan" (p. 41). Este momento de intimidade allea funciona como contrapunto do simulacro: hai aí un corpo a corpo que non é mediado, un encontro que non pode ser reducido a representación. E, con todo, o autor recoñece o límite da súa propia mirada: "A verdadeira mágoa é que só eles poden experimentar ese momento" (p. 41). A empatía ten unha fronteira insalvable, e nesa fronteira é onde a poesía nace.
Forma e ritmo
Formalmente, o libro é unha peza de verso libre extenso, organizado en secuencias que se suceden sen solución de continuidade. A unidade non é o poema individual senón o fío temático: cada páxina é un nó nunha rede de imaxes e conceptos que se entrelazan e se retraducen. Momán Noval emprega con eficacia o espazo branco da páxina como elemento rítmico: os silencios, as cesuras marcadas por espazos amplos no interior do verso, funcionan como respiracións que modulan o tempo da lectura e introducen pausas reflexivas.
A repetición é outro recurso formal fundamental. As series anafóricas ("o presidio é...", "tremen", "aló / comeza o camiño") constrúen un ritmo acumulativo que ten algo de letanía e de arenga. Este uso da repetición non é meramente ornamental: é a forma que ten o poema de reflectir a estrutura do propio discurso crítico, que avanza por acumulación e retorno, non por desenvolvemento lineal.
As marcas de diálogo —os guións longos que sinalan as intervencións da voz— funcionan como un dispositivo dramatúrxico que introduce a polifonía nun discurso que, doutro xeito, podería colapsarse nun monólogo. Estas voces —a da deusa das humidades, a do terceiro, a do home na barra— non son personaxes no sentido narrativo, senón encarnacións de perspectivas que dialogan co eu lírico e que o relativizan.
Lecturas posibles
O libro admite, cando menos, tres lecturas complementarias. A primeira é filosófica: un percorrido polo simulacro, o cyborg e a alienación que dialoga con Baudrillard, Haraway, Marx e, indirectamente, coas formulacións de Deleuze sobre o corpo sen órganos ("ser só pensamento sen órganos", p. 21). A segunda é política: unha crítica do traballo asalariado como forma de escravitude voluntaria ("Traballo a diario para que máis / coma min / sexan escravos de si mesmos", p. 18) e unha afirmación da salvación colectiva ("A salvación será colectivo ou non será", p. 41). A terceira é íntima: unha meditación sobre o corpo, o desexo, a memoria e a palabra como rastro do que non foi.
Que estas tres lecturas non se exclúan senón q
ue se penetren é, quizais, o maior logro do libro. Momán Noval non separa o político do íntimo nin o conceptual do sensorial. A súa poesía é, en todo momento, un pensamento que sente e un sentir que pensa.
Limitacións
Se houbera que sinalar unha limitación, sería a tendencia, nalgunhas pasaxes da primeira parte, a unha densidade conceptual que pode producir unha certa opacidade. Formulacións como "As tres dimensións do real / reducidas ao cálculo bidimensional do simulacro" (p. 13) ou "A necesidade como construción / Nesta ficción o necesario é sempre prescindible" (p. 19) rozan nalgúns momentos o ensaio filosófico máis ca o poema, e o lector pode sentir que a abstracción pesa sobre o poema en lugar de iluminar a experiencia.
Con todo, esta tensión entre o conceptual e o lírico é tamén unha das virtudes do libro: Momán Noval non renuncia a pensar, e pensa dende a materia mesma da lingua poética. O seu é un proxecto ambicioso que asume o risco da dificultade sen refuxiarse nela.
Conclusión
Disme dous e vexo un só corpo fraccionado é un libro notable que se sitúa nun territorio pouco explorado da poesía galega contemporánea: o da poesía que pensa o presente dende o corpo, dende o traballo, dende a pantalla. A súa forza reside na capacidade de articular unha crítica da subxectividade contemporánea sen perder o pé na experiencia sensible, e na valentía de propor a escuridade —non como negación, senón como espazo de posibilidade— como resposta á ditadura do simulacro.
Alberte Momán Noval debuta cunha voz propia, madura e politicamente comprometida, que dá conta dunha realidade —a galega e a global— con instrumentos que son á vez conceptuais e líricos. É un libro que merece ser lido con atención e que, máis alá das súas limitacións, apunta a unha das direccións máis fértiles para a poesía galega do noso tempo.
Comments
Post a Comment